Thiền n Thiền Vipassanā

 Trước hết, thuật ngữ Pāḷi của từ “tham thiền” là Kammaṭṭhāna. Kammaṭṭhāna được giải thích là “Lãnh vực hay khu vực hành động” có nghĩa là nơi sanh khởi của việc hành thiền (Bhāvanā). “Kamma” = hành động và ở đây, có nghĩa là tham thiền (Bhāvanā), tức là sự phát triển tâm linh. Theo ý nghĩa đó thì Kammaṭṭhāna có nghĩa là đề mục hành thiền, chẳng hạn như hơi thở.

Có hai loại thiền trong Phật giáo:

1. Thiền chỉ (Samatha),

2. Thiền Minh sát (Vipassanā).

Thiền Minh sát (Vipassanā) là loại thiền đặc biệt của Phật giáo. Có nghĩa là chúng ta chỉ tìm thấy thiền Vipassanā trong Giáo Pháp của Đức Phật.

Thiền chỉ (Samatha) được tìm thấy ở cả trong những tư tưởng ở ngoài Phật giáo. Nghĩa là, những người thuộc tín ngưỡng khác ngoài Phật Giáo, họ vẫn có thể thực hành thiền chỉ và chứng đạt các tầng thiền định (Jhāna) và thậm chí cả những loại thần thông (Abhiññā). Thậm chí khi Đức Phật chưa đắc đạo, thiền chỉ đã được dạy thời đó. Chính Bồ Tát cũng đã học với 2 vị thầy ẩn sĩ lúc mới rời bỏ hoàng cung đi xuất gia và đắc những tầng thiền cao nhất.Từ “Samatha” được dịch là tĩnh lặng hay an định, có nghĩa là một cái gì đó làm cho một cái gì khác được an bình. Nó phát nguồn từ gốc từ “Sam” có nghĩa là trở nên an bình. Loại thiền này đưa tới sự an lạc, tĩnh lặng, đè nén phiền não nhưng không đưa đến phát triển trí tuệ.

Loại thiền thứ hai là thiền Minh sát.

 Vipassanā = vi + passanā

 Vi: đặc biệt, sâu sắc, lặp đi lặp lại

 passanā: là nhìn/quan sát. 

> Vipassana nghĩa là nhìn/quán sát một cách đặc biệt, sâu sắc, là "cái nhìn thấu suốt" hoặc "cái thấy đặc biệt", hay nhìn thấy theo nhiều cách khác nhau.

Đây là quá trình tự quan sát, rèn luyện tâm trí để nhận biết rõ ràng mọi sự vật đúng như bản chất, không có cái nhìn sai lệch do tà kiến, đức tin, tập quán, thói quen, tham, sân, si...

Mục đích: Thanh lọc tâm bằng cách loại bỏ các ô nhiễm (tham, sân, si) thông qua việc quan sát khách quan các hiện tượng trên thân và tâm mình. Từ đó phát triển được trí tuệ. Trí Tuệ sanh khởi thì vô minh đẩy lùi, chấm dứt khổ ưu. Tâm trí được giải thoát.

" Tuy nhiên, trong Giáo Pháp của Đức Phật, thiền chỉ tịnh (Samatha) vẫn được dạy bởi vì sự tĩnh lặng và an định mà nó mang đến tạo nên một nền tảng vững chắc cho sự thực hành thiền Minh sát.” (CMA, IX, Guide to §1, p.329). 

Đức Phật dạy thiền chỉ thật ra để dùng làm nền tảng cho thiền Minh sát. Các vị đệ tử có thể thực hành thiền chỉ và chứng đắc các tầng thiền, nhưng họ không nên dừng lại và thỏa mãn với sự chứng đắc các tầng thiền và các loại thần thông. Các vị phải lấy các tầng thiền làm đề mục thiền và tiếp tục thực hành thiền Minh Sát trên chúng.

Như vậy, cả hai loại thiền Chỉ và thiền Minh sát đều được dạy trong Phật giáo hay nói các cách khác, cả hai đều được chỉ dạy bởi Đức Phật.

(ref. TTĐ)

🙏